Wprowadzenie
Instalacje paleniskowe składają się z paleniska i urządzeń do odprowadzania spalin, takich jak kominy, przewody odprowadzające gazy spalinowe oraz elementy łączące (rury lub kanały odprowadzające gazy spalinowe). Instalacje paleniskowe stanowią szczególne źródło zagrożenia w budynku, po pierwsze z powodu znajdującego się tam ognia i wytwarzających się gorących, mniej lub bardziej trujących spalin, a po drugie z tego względu, że przy odprowadzaniu spalin na zewnątrz często ich droga musi przekraczać wiele odcinków budynku. Dlatego też instalacje paleniskowe muszą być tak zbudowane i eksploatowane, żeby zapobiec zarówno przenoszeniu pożaru z komory spalania i dróg spalin do budynku, jak też z jednego odcinka budynku do drugiego.
Z tego też powodu budową i eksploatacją instalacji paleniskowych zajmuje się cały szereg przepisów, rozporządzeń, wytycznych i reguł technicznych. Wprowadzenie ich w życie wzgl. Nadzór nad ich realizacją Niemczech powierzony został przez państwo rzemiosłu kominiarskiemu. W ten sposób zadbano o to, by usterki powstałe przy budowie lub zmianie instalacji paleniskowych, błędne ustawienia czy też obsługa, zabrudzenia dróg spalin i uszkodzenia instalacji paleniskowej, we właściwym momencie mogły być rozpoznane i zmienione względnie usunięte.
Poniżej, w oparciu o strukturę rzemiosła kominiarskiego w Niemczech, pokazana zostanie najpierw odrębna specyfika tego zawodu i związanych z nim instytucji. Następnie dokonany zostanie przegląd uregulowań prawnych i przedstawione zadania rzemiosła kominiarskiego, jak też podstawy dla działań praktycznych.
Struktura rzemiosła kominiarskiego
Okręgowy Mistrz Kominiarski
Okręgowy Mistrz Kominiarski (OMK) jest tak zwanym "wyznaczonym przez państwo przedsiębiorcą", któremu kompetentne władze administracyjne przekazały w czasowy zarząd okręg kominiarski. Obecnie istnieje w Niemczech około 8.000 okręgów kominiarskich. Regularnie, to znaczy minimum ci 5 lat, dokonuje się ich nowego podziału w zależności od czasu pracy i obrotu.
Okręgowy Mistrz Kominiarski prowadzi wprawdzie przedsiębiorstwo handlowe wpisane do rejestru rzemieślniczego, jednakże jego zadania i ceny (opłaty) regulują w dużym stopniu przepisy i rozporządzenia. Okręgowy Mistrz Kominiarski podlega kontroli lokalnych organów nadzorczych, a ze swojej działalności składa regularnie sprawozdanie, między innymi poprzez tak zwaną księgę kominiarską.
Podstawą do ubiegania się o okręg kominiarski jest złożenie egzaminu mistrzowskiego w cechu kominiarskim po odbyciu z reguły 3 lat nauki i minimum 3 lat pracy w charakterze czeladnika. Powołanie na Okręgowego Mistrza Kominiarskiego odbywa się w kolejności wpisu na listę kandydatów prowadzoną w Landach lub okręgach rządowych, przy czym brane są pod uwagę opóźnienia ze względu na wykształcenie, służbę wojskową lub tym podobne. Wpisani na listę kandydatów mistrzowie kominiarscy muszą pracować w zawodzie, to znaczy z reguły jako czeladnicy kominiarscy.
Cechy
Cech jest związkiem zakładów rzemieślniczych i w ramach prawa rzemieślniczego "korporacją prawa publicznego". W Niemczech działają obecnie 54 cechy kominiarskie, których obszary kompetencji pokrywają się na ogół z (dawnymi) okręgami rządowymi. Chociaż przynależność do cechu jest dobrowolna, spośród około 8.000 Okręgowych Mistrzów Kominiarskich na terenie całego kraju jedynie około 10 nie należy obecnie do cechu.
Zadaniem cechów jest przede wszystkim reprezentowanie Okręgowych Mistrzów Kominiarskich, informowanie ich i dalsze dokształcanie, ale też w przypadkach błędnego zachowania udzielanie nagany i rozstrzyganie sporu w roli arbitra. Ponadto wspomagają one kompetentne władze administracyjne w takich zadaniach, jak nowy podział okręgów kominiarskich i nadzór nad Okręgowymi Mistrzami Kominiarskimi. W sprawach związanych z prawem budowlanym współpracują one z niższymi władzami nadzoru budowlanego. Dalsze zadania cechów wiążą się z prawem rzemieślniczym, jak na przykład opieka nad uczniami i udział w egzaminach na czeladnika i mistrza.
Większe cechy podzielone są na ogół na grupy obwodowe, które przejmują regionalne zadania cechów takie jak kontakt z odpowiednimi władzami administracyjnymi i budowlanymi.
Krajowy Związek Cechów
Krajowe Związki Cechów (obejmujące dany kraj czyli Land) są związkami według prawa rzemieślniczego. Spośród 16 Krajowych Związków Cechów rzemiosła kominiarskiego w Niemczech działa 5 tak zwanych Cechów Krajowych, to znaczy istnieje każdorazowo unia personalna pomiędzy Krajowym Związkiem cechów i jedynym cechem w danym kraju (Landzie).
Zadania Krajowego Związku Cechów są następujące: udzielanie pomocy a zwłaszcza dalsze kształcenie Okręgowych Mistrzów Kominiarskich i ich współpracowników (wraz z egzaminem mistrzowskim), pomoc władzom Kraju (Landu) na przykład przy opracowywaniu przepisów dotyczących porządku czyszczenia i kontroli kominów oraz opłat z tym związanych, jak też innych rozporządzeń danego Landu, pomoc najwyższym władzom nadzoru budowlanego oraz współpraca z innymi Związkami Krajowymi. Krajowe Związki Cechów są też kompetentne do zawierania uzupełniających umów układu zbiorowego w części regulującej stawki płac.
Związek Federalny
Związek Federalny Rzemiosła Kominiarskiego - Centralny Związek Cechów - jako zwierzchnia organizacja 16 Krajowych Związków Cechów jest również związkiem według prawa rzemieślniczego.
Zadania Związku federalnego są następujące: udzielanie pomocy Krajowym Związkom Cechów i Cechom, opracowywanie arkuszy roboczych i materiałów doskonalenia kształcenia, pomoc ministerstwom i władzom federalnym oraz instytutom (np. DIBt, współpraca z innymi Związkami Federalnymi, udział w Komisjach Normalizacyjnych i tym podobnych, opracowywanie stanowisk itd. Centralny Związek Cechów jest również kompetentny dla zawierania ramowej umowy zbiorowej.
Europejska Federacja Mistrzów Kominiarskich
Europejska Federacja Mistrzów Kominiarskich jest związkiem działających obecnie 25 narodowych związków kominiarskich ( w tym 4 członków na prawach gości).
Zadania Europejskiej Federacji Mistrzów Kominiarskich są następujące: pomoc związkom narodowym, przedsięwzięcia w zakresie doskonalenia kształcenia, udział w instytucjach europejskich oraz europejskich pracach normalizacyjnych (CEN).
Regulacje prawne
Ustawa kominiarska
Ustawa kominiarska z września 1969, ostatnio zmieniona latem 1994, stanowi podstawę prawną dla działalności rzemiosła kominiarskiego. Ustawa ta reguluje zasadniczo wszystkie istotne zagadnienia, począwszy od personalnych i fachowych przesłanek do starania się o okręg kominiarski, poprzez zadania Okręgowych Mistrzów Kominiarskich, obowiązki właścicieli budynków, aż po zaopatrzenie emerytalne Okręgowych Mistrzów Kominiarskich.
Według paragrafu 1 ust.2 rząd landu lub wyznaczona przez niego jednostka, po zasięgnięciu opinii Krajowego Związku Cechów rzemiosła kominiarskiego, Krajowego Związku Zawodowego pracowników zatrudnionych w rzemiośle kominiarskim oraz kompetentnych dla obszaru danego Landu związków właścicieli budynków, upoważniony jest , celem zachowania bezpieczeństwa pożarowego, do ustalania na drodze rozporządzeń prawnych (przepisy o porządku czyszczenia i kontroli - "KUO"), które kominy, paleniska, odciągi dymowe, przewody wentylacyjne lub tym podobne urządzenia, w jakich okresach, muszą być czyszczone lub skontrolowane.
W parag.13 Ust.1 podane są zadania Okręgowego Mistrza Kominiarskiego:
• Wykonanie prac przewidzianych przepisami o porządku czyszczenia i kontroli,,,.
• Sprawdzenie wszystkich kominów, palenisk, elementów łączących i instalacji wentylacyjnych lub podobnych urządzeń na ich bezpieczeństwo pożarowe, w tych budynkach, w których zobowiązany on jest do wykonania prac zgodnie z "Przepisami o porządku czyszczenia i kontroli", "Rozporządzeniem o małych paleniskach" lub "Krajowymi Przepisami Budowlanymi", po osobistym przeglądzie co 5 lat... (przegląd palenisk);
- bezzwłocznie składać pisemny meldunek o wadach stwierdzonych w kominach, paleniskach, elementach łączących i instalacjach wentylacyjnych lub podobnych urządzeniach do właścicieli działek...,
- do kompetentnych władz, jeśli usterki nie zostały usunięte w terminie wyznaczonym przez Okręgowego Mistrza Kominiarskiego;
• Kontrola i ocena kominów, palenisk, elementów łączących lub podobnych urządzeń na ich bezpieczeństwo pożarowe w przypadkach innych niż wymienione w pkt.2;
• Doradztwo techniczne w sprawach palenisk;
• Organizowanie pokazów o zapobieganiu pożarom lub udział w nich według prawa landu;
• Udzielanie pomocy przy gaszeniu pożaru na żądanie kompetentnych władz w jego okręgu;
• Pomoc w zadaniach ochrony cywilnej dotyczących zapobiegania pożarom;
• Wystawianie zaświadczeń do odbiorów stanu surowego i końcowego budów według prawa Landu;
• Sprawdzanie kominów, palenisk, elementów łączących lub tym podobnych urządzeń i określanie oraz kierowanie do wykonania zadań niezbędnych do sporządzania katastrów emisji według przepisów obowiązujących w dziedzinie ochrony przed inmisją;
• Kontrola instalacji paleniskowych w trakcie przeglądu palenisk według Pkt.2 pod względem wymogów stawianych wobec instalacji grzewczych, wentylacyjnych i dostarczających wodę użytkową, o ile taka kontrola została na niego nałożona według parag.7 Ust.2 o oszczędności energii;
• Kontrola instalacji paleniskowych pod względem wymogów stawianych wobec eksploatacji instalacji i urządzeń grzewczych, wentylacyjnych i dostarczających wodę użytkową, o ile kontrola została na niego nałożona zgodnie z parag.7 Ust. 3 Ustawy o oszczędności energii
Według parag.14 zabrania się Okręgowemu Mistrzowi Kominiarskiemu jakiejkolwiek działalności zarobkowej poza swoim zawodem, chyba, że wymagany na to nakład czasowy jest minimalny. Wykonywanie przez Okręgowego Mistrza Kominiarskiego prac dodatkowych w ramach rzemiosła kominiarskiego dozwolone jest tylko w obrębie jego własnego okręgu kominiarskiego i tylko wówczas, jeśli narusza to zgodnego z przepisami zarządzania okręgiem kominiarskim i wykonywaniem nałożonych na niego obowiązków. Kompetentna władza administracyjna może dopuścić wyjątki w szczególnych przypadkach, o ile prawidłowe zarządzanie okręgiem kominiarskim i wykonywanie zadań nałożonych na Okręgowego Mistrza Kominiarskiego pozostanie zagwarantowane.
Przepisy o porządku czyszczenia i kontroli
Przepisy o porządku czyszczenia i kontroli wydawane w poszczególnych Landach regulują, jakie prace związane z czyszczeniem i kontrolą różnych palenisk, elementów łącznikowych, kominów spalinowych i instalacji wentylacyjnych lub tym podobnych urządzeń, w jakich odstępach czasowych, mają wykonywać kominiarze.
Zgodnie z Ustawą Kominiarską władze w poszczególnych Landach upoważnione są do wydawania "Przepisów o porządku czyszczenia i kontroli" (Rozdz.3.1). Istnieje wprawdzie wzorzec takich przepisów sporządzony przez referat odpowiedzialny za rzemiosło kominiarskie w Komitecie Federalno/Krajowym, niemniej jednak w chwili obecnej poszczególne przepisy o porządku czyszczenia i kontroli różnią się między sobą.
Szczególnie odnośnie sprawdzania nowoczesnych palenisk gazowych występują znaczne różnice, jakkolwiek technika winna być jednolita na terenie całej Republiki Federalnej. Z tego względu, pod patronatem Federalnego Związku Gospodarki Gazowej i Wodnej (BGW) specjaliści z dziedziny gazownictwa opracowali w zakresie kontroli gazowych instalacji paleniskowych wspólną propozycję wzoru "przepisów o porządku czyszczenia i kontroli".
Załącznik: Jako przykład najnowsze "Przepisy o porządku czyszczenia i kontroli" wydane w Rheinland-Pfalz na rok 1999, w których uwzględniona została propozycja specjalistów gazownictwa.
Przepisy o opłatach za czyszczenie i kontrolę
W równym stopniu jak w przypadku przepisów o porządku i kontroli Ustawa Kominiarska upoważnia władze Landu do wydawania przepisów o opłatach. Ustalają one nie tylko opłaty za prace wykonywane zgodnie z porządkiem czyszczenia i kontroli lecz także za czynności wykonywane zgodnie z innymi rozporządzeniami, jak np. "Rozporządzenie o małych paleniskach" i "Krajowe Przepisy Budowlane".
Przepisy o opłatach dostosowywane są stale do aktualnego stanu techniki instalacji paleniskowych i metod pracy, jak też do sytuacji ekonomicznej. Podstawą dla przepisów o opłatach są tak zwane ekspertyzy REFA - organizacji opracowującej metody i kształtowanie procesów roboczych, które jednak nie we wszystkich Landach wykonane są według tych samych kryteriów. Z tego względu również w zakresie opłat występują różnice pomiędzy Landami, z tym że dotyczą one bardziej systemu ich podziału niż ostatecznej kwoty.
Rozporządzenie o małych instalacjach
paleniskowych.
"Pierwsze rozporządzenie wykonawcze do Federalnej Ustawy o ochronie przed immisją" (Rozporządzenie o małych instalacjach paleniskowych) obowiązuje dla budowy, stanu i eksploatacji instalacji paleniskowych, które nie wymagają zezwolenia według para.4 Federalnej Ustawy o ochronie przed immisją, to znaczy dla palenisk na paliwa stałe o całkowitej mocy cieplnej do 1.000 kW, dla instalacji paleniskowych olejowych do 5.000 kW i gazowych instalacji paleniskowych do 10.000 kW.
W parag.7 zawarte są ogólne wymogi wobec nowych palenisk olejowych i gazowych odnośnie emisji NO2, stopnia wykorzystania norm i znaku CE, których spełnienie musi być zresztą udowodnione tylko zaświadczeniem producenta i nie jest sprawdzane na miejscu.
Natomiast zachowanie przez paleniska olejowe ilości sadzy i pochodnych oleju ograniczonej w par.par.8 do 9 oraz ustalonych w par.11 wartości granicznych dla strat spalin palenisk olejowych i gazowych zgodnie z par.par. 14 i 15 musi być sprawdzone przez Okręgowego Mistrza Kominiarskiego. Według par.14 nowe i zasadniczo zmienione instalacje paleniskowe muszą być sprawdzone przez Okręgowego Mistrza Kominiarskiego w ciągu 4 tygodni od ich uruchomienia. Systematyczne kontrole instalacji paleniskowych olejowych i gazowych reguluje par.15.
Krajowe Przepisy Budowlane
Przepisy związane z prawem budowlanym regulowane są w poszczególnych Landach przez Krajowe Przepisy Budowlane i Rozporządzenia dotyczące palenisk. Ponieważ prawo budowlane jest sprawą Landu, nie ma żadnego ujednoliconego uregulowania dla całej Republiki Federalnej. Jako podstawa dla wszystkich krajowych przepisów budowlanych służyły jednak "Wzorcowe przepisy budowlane dla Landów Republiki Federalnej Niemiec" wydane z grudnia 1993 wzgl. Czerwca 1996, które poniżej zostaną rozpatrzone.
Według Załącznika do par.62 Ust.1 "Wzorcowych przepisów budowlanych" instalacje paleniskowe, wyjąwszy kominy, jak też kominy w istniejących budynkach nie wymagają zezw olenia. Instalacje paleniskowe mogą być jednak dopiero wówczas uruchamiane, gdy Okręgowy Mistrz Kominiarski wyda zaświadczenie o bezpieczeństwie pożarowym i bezpiecznym odprowadzaniu spalin. W ten sposób gwarantuje się,że po każdej zmianie budowlanej instalacji paleniskowej zachowane zostanie bezpieczeństwo funkcjonowania i bezpieczeństwo pożarowe.
Uregulowanie to przyjęte zostało odpowiednio przez wszystkie Krajowe Przepisy Budowlane, jednakże nigdzie w niezmienionej formie. W większości przepisów budowlanych wspomniany tekst znajduje się nie w załączniku, ale w rozdziale odpowiadającym par.38 "Wzorcowych Przepisów Budowlanych". W niektórych przepisach budowlanych Okręgowy Mistrz Kominiarski musi jedynie poświadczyć sprawność i możliwość bezpiecznego użytkowania instalacji do odprowadzania spalin i bezpieczne użytkowanie instalacji paleniskowej lub też bezpieczeństwo pożarowe oraz bezpieczeństwo funkcjonowania instalacji paleniskowej. W wielu Landach odpowiedzialność Okręgowego Mistrza Kominiarskiego rozciąga się także na instalacje wentylacyjne.
Również metody postępowania są bardzo zróżnicowane - na przykład Okręgowy Mistrz Kominiarski włączany jest już do procedury na etapie uzyskiwania zezwolenia.
Wzorcowe Przepisy Budowlane nie zawierają niestety porównywalnych wymogów bezpieczeństwa wobec instalacji odprowadzających spaliny ze stacjonarnych silników spalinowych, chociaż ich potencjał zagrożenia na pewno nie jest mniejszy. W związku z tym niektóre Krajowe Przepisy Budowlane wymagają zaświadczenia Okręgowego Mistrza Kominiarskiego również przy zmianach budowlanych tych instalacji.
Rozporządzenia dotyczące palenisk
Wymogi stawiane wobec palenisk, sformułowane w sposób bardziej ogólny w Krajowych Przepisach Budowlanych, konkretyzowane są w Rozporządzeniach dotyczące palenisk. Znajdują się one obecnie w stadium nowelizacji, w niektórych Landach nowelizacja została już zakończona. Krajowe Rozporządzenia dotyczące palenisk bazują na "Wzorze Rozporządzenia w sprawie palenisk", wydane z 24.02.1995.
Rozporządzenie dotyczące instalacji grzewczych.
Rozporządzenie dotyczące instalacji grzewczych stawia wymogi energetyczne wobec nowo budowanych oraz dodatkowo wyposażanych istniejących instalacji grzewczych. Według Ustawy o oszczędności energii wprowadzenie ich w życie jest sprawą Landów, co jednak jak dotąd nigdzie nie zostało uregulowane. Według par.13 Ust.1 Nr 11 nadzór mógłby być powierzony rzemiosłu kominiarskiemu.
Zadania rzemiosła kominiarskiego
Zadania w zakresie czyszczenia i kontroli
Głównym zadaniem rzemiosła kominiarskiego jest regularne wykonywanie prac związanych z czyszczeniem i kontrolą instalacji paleniskowych. Prace te regulują przepisy o porządku czyszczenia i kontroli wydawane przez poszczególne Landy (Rozdz.3.2)
W chwili obecnej w Niemczech pod opieką rzemiosła kominiarskiego znajduje się ponad 14 milionów budynków. (dok. w następnym numerze)

Dieter Stehmeier
Ogólnoniemiecki Związek Mistrzów
Kominiarskich, Sankt Augustin, Niemcy