Zły stan urządzeń ogrzewczo-kominowych, wadliwa ich konstrukcja, niewłaściwe lub uszkodzone materiały izolacyjne czy nieodpowiednia konserwacja tych urządzeń stanowią jedną z przyczyn pożarów w naszym kraju. Według danych statystycznych Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, rocznie powstaje ponad 4500 pożarów, które spowodowane są wadą lub nieprawidłową eksploatacją urządzeń ogrzewczych na paliwa stałe, ciekłe i gazowe. Największe nasilenie pożarów z tego powodu przypada na miesiące zimowe i wiosenne, co wiąże się z intensywnym wykorzystaniem tych urządzeń, w tym okresie.
Z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej, największe zagrożenie pożarowe stanowią przewody kominowe w budynkach starych, gdzie najczęściej występują wady konstrukcyjne, a także ich nieprawidłowa eksploatacja i konserwacja, często doprowadzające do powstawania pożarów. Wśród wielu okoliczności, w jakich komin może być przyczyną pożaru, uważam, że trzy z nich są najistotniejsze, a mianowicie:
- wydobywanie się iskier lub palących się cząstek opału, które, padając na łatwo palny materiał, mogą zainicjować pożar;
- nagrzewanie się do temperatury samozapalenia elementów konstrukcyjnych wpuszczonych do komina ( np. belek podtrzymujących konstrukcję dachu);
- nagromadzenie się w kominie sadzy, która przy zbyt długim nieczyszczeniu komina lub niedokładnym jego czyszczeniu może się zapalić.
Na podstawie przeprowadzanych dochodzeń popożarowych, a także prowadzonych badań, poniżej zostały scharakteryzowane przyczyny powstania pożarów tego typu.

Iskry z komina

zdjęcie nr 1.
Zapalenie się drewnianej kopuły od palącej się cząstki wydobywającej się z komina gorzelni

Zagrożenie pożarowe stwarzają iskry lub palące się cząstki, wydobywające się z komina. Pożary z tych powodów zdarzają się najczęściej w okresie wiosennym - po nagromadzeniu się w okresie zimy znacznej ilości sadzy w kominie. Na okoliczność tego zagrożenia przeprowadzono badania, w których uwzględniono następujące elementy:
- siłę wyrzutu z komina, w zależności od jego wysokości i przekroju,
- wielkość żarzących się cząstek,
- siłę wiatru,
- gęstość dymu i powietrza.
Na podstawie przeprowadzonych badań ustalono, że żarzące się cząstki, np. spalonej opony samochodowej, wyrzucone z komina o wysokości 7 m, przy sile wiatru od 3,4 do 4 m/s mogą być przenoszone na odległość do 75 m. Iskry z drewna i papy wydostające się z komina o wysokości 50 m niesione były na odległość do 250 m. Żarzące się cząstki papieru i tektury w zależności od siły wiatru niesione były:
- przy sile wiatru 2 - 3 m/s, na odległość maksymalną 25 - 30 m,
- przy sile wiatru 4 - 5 m/s, na odległość maksymalną 35 - 50 m,
- przy sile wiatru 6 m/s i więcej, na odległość maksymalną 60 - 70 m.
Ponadto ustalono, że niesione iskry i cząsteczki zachowywały wielkość temperatury zdolnej do zapalenia materiału palnego. Do długiego lotu iskier i cząsteczek szczególne predyspozycje wykazują następujące materiały: węgiel drzewny, chrust, szyszki, brykiety, papa, smoła, guma, papier i tektura. 
Wyniki powyższych doświadczeń nakazują zachowanie szczególnej ostrożności w obiektach opalanych paleniskami na paliwa stałe, w których na otwartej przestrzeni zlokalizowane jest składowisko materiałów palnych. W szczególności unikać należy, rozpalania ognia i palenia paliwem o dużej lotności cząstek przy dużej sile wiatru, a także przy palnym pokryciu dachu.

Zapalenie się konstrukcji drewnianej

zdjęcie nr 2. Skutki pożaru spowodowanego złym stanem komina

Niebezpieczeństwo powstania pożaru związane jest również z temperaturą spalin w kominie, która wynosi zazwyczaj 250 - 300° Celsjusza (zdarzają się temperatury wielkości 450° Celsjusza). Zagrożenie to wynika ze styku przewodów kominowych z elementami palnymi konstrukcji obiektów, a więc z łatwością przenoszenia i kumulowania ciepła mogącego spowodować pożar. Przewód dymowy lub spalinowy musi więc posiadać odpowiednią izolację, która chroniłaby przed działaniem tej temperatury na znajdujące się w konstrukcji lub w wyposażeniu budynku materiały palne. Drewno i inne materiały palne pod wpływem długotrwałego działania ciepła, zdolne są do zapalenia (tlenia się) w temperaturze znacznie niższej od zwykłej temperatury ich zapalenia. Drewno może ulec zwęgleniu pod wpływem dłuższego oddziaływania temperatury już przy 90° Celsjusza, podczas gdy normalna temperatura, przy jakiej zapala się drewno wynosi około 300° Celsjusza. W praktyce dość często jeszcze zdarza się, że kominy stykają się z palnymi, nie zabezpieczonymi konstrukcjami budynków, a także opieranie o ściany kominowe belek stropowych lub drewnianych elementów konstrukcji dachów oraz wykonanie nieprawidłowego fundamentu, na przykład oparcie komina na stropie lub wspornikach drewnianych.

Zapalenie się sadzy

zdjęcie nr 3. Komin, w którym nastąpiło zapalenie sadzy

Pożary wewnątrz kominów spowodowane są gromadzeniem się w nich: sadzy (nie spalony węgiel), pyłu, pajęczyny oraz innych materiałów palnych, które przy zbyt rzadkim lub niedokładnym czyszczeniu kominów, mogą ulec zapaleniu przez iskrę z paleniska i doprowadzić do gwałtownego powstania ognia w kominie. W takich przypadkach duże ilości palących się materiałów wydobywających się przez wylot komina znacznie zwiększają niebezpieczeństwo zapalenia przyległych do niego, palnych części konstrukcji. Zapalenie się sadzy nagromadzonej w kominie następuje od iskry z paleniska. Doprowadza to do gwałtownego buchnięcia ognia w kominie, w którym temperatura dymu (spalin) może osiągnąć nawet 1000° Celsjusza. Konsekwencją zapalenia się sadzy w kominie jest często wydobywanie się iskier lub palących cząstek, które porwane do góry, przy sprzyjających warunkach ciepłej pogody, opadając na materiał palny, mogąc stać się zarzewiem pożaru. Wskutek zapalenia się sadzy może też nastąpić pęknięcie komina, które często bywa niewidoczne, ale groźne w skutkach i może być przyczyną zaczadzenia. Ponadto podczas pożaru sadzy w kominie może nastąpić wydostanie się płomienia i iskier poprzez drzwiczki wycierowe.

Czyszczenie przewodów kominowych
Pożarów spowodowanych przez urządzenia ogrzewcze można uniknąć, jeżeli urządzenia te nie mają wad konstrukcyjnych, a ich eksploatacja i konserwacja są prawidłowe. Bardzo istotną funkcję w zakresie bezpieczeństwa pożarowego przewodów dymowych i spalinowych spełnia ich okresowe czyszczenie. Nieczyszczenie okresowe przewodów kominowo-dymowych powoduje osadzanie się sadzy, która zmienia drożność komina i osłabia ciąg w przewodzie. Na przykład przewód kominowo-dymowy o minimalnym, typowym przekroju 14 x 14 cm, na którego ściankach osadziła się warstwa sadzy o grubości 1 cm, powoduje zmniejszenie jego przekroju aż o 30 %. Podstawowe wymagania bezpieczeństwa pożarowego dotyczące przewodów kominowych określone są w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 75, poz.690) oraz w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 listopada 1992 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. Nr 92, poz.460 ze zm.). 

Sankcje karne
Odpowiedzialność właściciela, zarządcy lub użytkownika obiektu budowlanego za spowodowanie pożaru zagrożona jest sankcją karną określoną w ustawie z dnia 20 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz.553 ze zm.), w którym przepis art. 163 § 1 stanowi, że kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mających postać pożaru, (...) podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Za nieumyślne sprowadzenia pożaru (...) grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 163 § 2). Surowsza odpowiedzialność dotyczy sprowadzenia pożaru, gdy następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, a także jeśli zagraża mieniu w wielkich rozmiarach, wtedy sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 12 lat (art. 163 § 3). W przypadku gdy sprawca działał nieumyślnie od 6 do 8 lat (art. 163 § 4). Natomiast sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa pożaru określonego w art. 163 § 1 stanowi przestępstwo z art. 164 § 1 i zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Jeżeli sprawca dopuści się tego przestępstwa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (art. 164 § 2).
Odpowiedzialność właściciela, zarządcy lub użytkownika za nieprzestrzeganie przepisów przeciwpożarowych zagrożona jest sankcją określoną w ustawie z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń (Dz.U. Nr 12, poz.114 ze zm.), w którym art. 82 § 1 stanowi, że kto nieostrożnie obchodzi się z ogniem lub wykracza przeciwko przepisom dotyczącym zapobiegania i zwalczania pożarom, a w szczególności (...) utrudnia okresowe czyszczenie komina lub nie dokonuje bez zwłoki naprawy uszkodzeń komina i wszelkich przewodów dymowych (...), podlega karze aresztu, grzywny albo karze nagany. 
Należy również dodać, że ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane ( Dz.U. z 2000 r. Nr 106, poz.1126 ze zm.) określa w art. 93 pkt 8 w związku z art. 62 ust. 1, że kto nie spełniania obowiązku dokonywania okresowej kontroli, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznej sprawności przewodów kominowych (dymowych, spalinowych i wentylacyjnych), podlega karze grzywny.

mgr Tomasz Sawicki
biegły sądowy