I. Instrukcja w sprawie postępowania ratowniczego w nagłych stanach zagrożenia życia.
ZACHOWAJ SPOKÓJ, SKONCENTRUJ SIĘ DZIAŁAJ SZYBKO I ZDECYDOWANIE.

PACJENT NIEPRZYTOMNY:

1. Sprawdź stan przytomności - rozkaż pacjentowi otworzyć oczy, spytaj o nazwisko, poklep po ramieniu,
2. Sprawdź oddech - zbliż policzek do ust pacjenta, sprawdź czy wyczuwasz prąd wydychanego przez niego powietrza,
3. Sprawdź tętno na tętnicach szyjnych. (Palce wskazujący i środkowy, rozsunięte od siebie o ok. 1 cm przykładamy do tętnicy. Znajduje się ona ok. 2 cm w bok od tzw. "jabłka Adama" - grdyki. Powinniśmy wyczuć tętnienie tego naczynia. Prawidłowe tętno zawiera się między 60 i 120 uderzeń /minutę. Praktycznie tętno mierzymy przez 15 sek i mnożymy przez 4. Tętno jest nieregularne,gdy uderzenia są nierównomierne, np. dwa - przerwa - cztery. Świadczy to o nieregularnej pracy serca). Przykładowo: tętno poniżej 60 ud./min można spotkać u osób wytrenowanych fizycznie, w starszym wieku, przy obrzęku mózgu, w chorobach serca (np. zawał mięśnia sercowego). Tętno powyżej 120 ud./min. można spotkać u osób zdenerwowanych, znerwicowanych, po wysiłku fizycznym, w chorobach serca, po krwotoku, po wstrząsie.
Przy zachowanym tętnie i oddechu, o ile nie ma przeciwwskazań (np. uraz głowy, uraz kręgosłupa i inne) ułóż pacjenta w pozycji "bocznej ustalonej". Uciśnij miejsca krwawienia. Kontroluj oddech i tętno.

BRAK ODDECHU - PROWADŹ SZTUCZNE ODDYCHANIE

1. Oczyść jamę ustną - usuń z niej ewentualne ciała obce i ruchome protezy,
2. Odegnij głowę pacjenta maksymalnie do tyłu i podciągnij mu brodę w górę do zetknięcia się zębów.
3. Wdmuchuj powietrze do płuc ratowanego 12 razy na minutę metodą "usta - usta" (zaciskając nos pacjenta) "usta - nos", "usta - maseczka" lub użyj aparatu AMBU - utrzymując cały czas opisaną w punkcie "2 " pozycję głowy.
4. Kontroluj tętno na tętnicy szyjnej.

BRAK TĘTNA NA TĘTNICACH SZYJNYCH
PROWADŹ POŚREDNI MASAŻ SERCA

1. Ułóż pacjenta na twardym podłożu.
2. Nadgarstek jednej ręki oprzyj na 1/3 dolnej długości mostka, powyżej "wyrostka mieczykowatego". Oprzyj na niej drugą dłoń. Palce nie mogą dotykać klatki piersiowej.
3. Wyprostowanymi w łokciach rękoma uciskaj mostek pionowo w dół na głębokość 4 - 5 cm. Nie odrywaj rąk od klatki piersiowej.
4. Przy jednym ratującym częstotliwość ucisków wynosi 80 na minutę, przy dwóch ratujących 60 na minutę (jeden ucisk/sek.).
5. Prowadź resuscytację (czynności przywracające ważne dla życia funkcje, tj. krążenie i oddech. Nie jest to równoznaczne z przywróceniem świadomości (przytomności) co czyni reanimacja) według jednego z dwóch modeli :
(c)Jeden ratujący: (c)(c)Dwóch ratujących:
2 oddechy po każdych 1 oddech po każdych
15 uciśnięciach mostka 5 uciśnięciach mostka
6. Wszystkie czynności wykonuj rytmicznie i spokojnie.
7. Nie rób przerw w restytucji powyżej 5 sek.
8. Nie przerywając restytucji wezwij pomoc anestezjologa lub karetkę reanimacyjną.
Krążenie udaje się niekiedy uruchomić za pomocą jednorazowego uderzenia pięścią w środkową część mostka z wysokości ok. 30 cm. Zabieg ten nie może jednak opóźniać wszczęcia masażu serca jako podstawowej próby uruchomienia krążenia.
Objawami powrotu skutecznej z mechanicznego punktu widzenia czynności serca są:
Pojawienie się tętna na tętnicach szyjnych, zwężenie nie reagujących dotychczas na światło rozszerzonych źrenic, zaróżowienie powłok. Przy braku powrotu czynności oddychania i krążenia akcję ożywiania prowadzić do przybycia lekarza. Skuteczność masażu wyraża się możliwością wyczucia fali tętna na tętnicach szyjnych w czasie wykonywania ruchów masujących

Opis typowych urazów "kominiarskich" i zasad udzielania pierwszej pomocy.

I. ZŁAMANIA.
a) opis:
Złamanie kości najczęściej spowodowane jest urazem mechanicznym. U osób starszych mogą występować złamania samoistne. Jeśli złamana kość przebije skórę - mamy do czynienia ze złamaniem otwartym. Jeśli nie dojdzie do przebicia skóry - ze złamaniem zamkniętym.
b) nie wolno:
* ruszać ratowanego bez wyraźnej potrzeby,
* przemieszczać ratowanego bez unieruchomienia złamanej części ciała,
* poruszać złamaną częścią ciała,
* samodzielnie nastawiać złamanej kończyny,
* podawać niczego doustnie,
* pozostawiać ratowanego samego.
c) objawy:
* ból, obrzęk, krwawienie,
* zmiana zabarwienia skóry,
* zmiana kształtu,
* trudności w poruszaniu,
* widoczne w ranie odłamy kości,
d) należy:
* wezwać Pogotowie Ratunkowe,
* zdjąć ze złamanej części ciała biżuterię oraz jeśli to konieczne ubranie (najlepiej je rozciąć),
* unieruchomić dwa sąsiednie stawy (wykorzystuj dostępne przedmioty np. kij, deski przy unieruchamianiu kończyn a także elementy ubrania jako swoiste temblaki),
e) schemat postępowania:
- jeśli pojawiło się krwawienie - załóż opatrunek,
- dowiedz się od poszkodowanego czy oprócz złamania doznał innych urazów,
- sprawdź czy ratowany oddycha jeśli nie to rozpocznij sztuczne oddychanie. (patrz Instrukcja pkt. Brak oddechu),
- sprawdź czy ma wyczuwalne tętno i czy oddycha, jeśli nie to rozpocznij reanimację (patrz Instrukcja pkt. Brak tętna),
- jeśli musisz przenieść poszkodowanego w inne miejsce pamiętaj o unieruchomieniu złamanej części ciała.

II. URAZ GŁOWY.
a) opis:
Do urazu głowy dochodzi najczęściej w wyniku uderzenia lub upadku. Obrażenia mogą być zewnętrzne i (lub) wewnętrzne. Na podstawie obrażeń i okoliczności, w jakich doszło do urazu można wstępnie ocenić stan poszkodowanego. Oprócz wstępnej natychmiastowej oceny znaczenie ma 24 -godz. obserwacja. Czasami objawy uszkodzeń wewnętrznych zagrażających życiu nasilają się stopniowo i w pierwszej chwili są niezauważalne. Każdy przypadek urazu głowy (nawet jeśli nie doszło do widocznego urazu zewnętrznego) musi być oceniony przez lekarza.
b) nie wolno:
* lekceważyć nawet najmniejszych urazów głowy,
* wyjmować tkwiących w ranie głowy ciał obcych,
* bez potrzeby ruszać ratowanego,
* zostawiać ratowanego samego,
* podawać niczego doustnie,
c) należy:
* wezwać Pogotowie Ratunkowe - jeśli po urazie wystąpiły nudności i (lub) wymioty, w uchu i (lub) nosie pojawiła się przeźroczysta i (lub) krwawa wydzielina, ratowany ma zaburzenia świadomości i orientacji mowy, widzenia.
* najpierw ocenić uraz głowy, jeśli poszkodowany doznał masywnych, rozległych urazów.
d) objawy:
* uszkodzenie skóry głowy i (lub) kości,
* przeźroczysta i (lub) krwawa wydzielina z nosa i (lub) ucha,
* zaburzenia świadomości mowy i widzenia,
* nudności i wymioty,
* zaburzenia oddychania, nierówność źrenic (jedna jest większa od drugiej).
e) schemat postępowania:
- postaraj się ocenić stan ratowanego i ustalić przyczynę urazu,
- jeśli uraz jest duży, nie ruszaj niepotrzebnie ratowanego. Jeśli ratowany jest przytomny a uraz niewielki, pomóż mu się wygodnie ułożyć,
- dowiedz się (jeśli ratowany jest przytomny) czy oprócz urazu głowy nie doznał innych urazów. Jeśli ratowany jest nieprzytomny sprawdź to,
- sprawdź czy ratowany oddycha jeśli nie to rozpocznij "sztuczne oddychanie" (patrz Instrukcja pkt. Brak oddechu),
- sprawdź czy ma wyczuwalne tętno i czy oddycha. Jeśli nie rozpocznij reanimację (patrz Instrukcja pkt. Brak tętna),
- jeśli ratowany jest nieprzytomny ale ma wyczuwalne tętno i oddycha ułóż go na boku (patrz Instrukcja pkt. Pacjent nieprzytomny),
- załóż opatrunek jeśli jest to uraz zewnętrzny,

III. URAZ OKA.
a) opis:
Oko ze względu na budowę ma małą odporność na urazy. Dlatego tak ważne jest sprawne udzielenie pierwszej pomocy oraz szybkie zapewnienie ratowanemu specjalistycznej pomocy okulistycznej. Jeśli poszkodowany nosi szkła kontaktowe to nie należy ich usuwać. Należy zawieść ratowanego do okulisty jeśli do oka dostały się środki chemiczne.
b) nie wolno:
* trzeć oka,
* zakładać opatrunku uciskającego oko,
* wyjmować wbitego w gałkę oczną ciała obcego - powinien to zrobić specjalista,
* pozostawić poszkodowanego samego.
c) objawy:
* łzawienie,
* pieczenie, swędzenie,
* ból, obrzęk powiek,
* zaczerwienienie oka,
* krwawienie,
* osłabienie widzenia.
d) schemat postępowania:
- postaraj się ustalić czy do oka dostało się ciało obce czy też substancja chemiczna,
- dowiedz się od ratowanego czy oprócz urazu oka doznał innych urazów,
- jeśli do oka dostała się substancja chemiczna każ ratowanemu płukać oko w czystej wodzie przez co najmniej 15-30 min. (ratowany powinien nachylić się nad naczyniem z wodą - np. kieliszkiem - i płukać oko zamykając i otwierając powieki.) W trakcie płukania należy poruszać gałką oczną we wszystkich kierunkach. Po wypłukaniu załóż na oko ratowanego opatrunek i zawieź go do okulisty,
- jeśli pod powiekę dostało się ciało obce, sprawdź czy możesz je sam wyjąć. Zastosuj płukanie w wodzie lub użyj czystej chusteczki (nie używaj waty, ligniny- w oku pozostają ich włoski.) Nie używaj też twardych przedmiotów. Jeśli pomoc okaże się nieskuteczna (oko nadal boli) załóż opatrunek i zawieść ratowanego do okulisty. Jeśli ciało obce wbiło się w gałkę oczną i zraniło oko natychmiast zawieść ratowanego do okulisty.

IV. OPARZENIA.
a) opis:
Oparzenia, zwłaszcza rozlegle zagrażają życiu. Są one następstwem kontaktu skóry z gorącymi przedmiotami, płynami lub powietrzem. Porażenia prądem lub piorunem również mogą spowodować oparzenia. Oprócz oparzenia zewnętrznego może dojść, w następstwie wypicia bardzo gorących płynów lub szkodliwej substancji chemicznej do oparzenia jamy ustnej, przełyku i (lub) narządów wewnętrznych. Ocenie powinna podlegać wielkość oparzonej powierzchni i głębokość oparzenia. Niekiedy niewielkie nawet oparzenia niektórych części ciała, np. twarzy, dłoni, narządów płciowych mogą spowodować poważne następstwa. Skóra jest najbardziej rozległym narządem w ustroju i stanowi ok. 15 % jego masy. Jej powierzchnia wynosi u dorosłego człowieka średnio 15 000 - 20 000 cm2, a grubość w zależności od miejsca od 0.5 do 4.0 mm.
b) nie wolno:
* podawać niczego doustnego przy oparzeniach wewnętrznych i rozległych oparzeniach zewnętrznych,
* smarować oparzonej skóry maściami, kremami lub tłuszczami spożywczymi,
* przekłuwać pęcherzy,
* pozostawić ratowanego samego jeśli oparzenie jest rozległe.
c) objawy:
* zaczerwienienie skóry,
* ból, obrzęk, pęcherze,
* wstrząs,
* utrata przytomności,
d) należy:
* wezwać pogotowie jeśli oparzenia są rozlegle a ratowany ma zaburzenia oddychania i traci przytomność,
* zabezpieczyć oparzone miejsce, aby nie dopuścić do zakażenia,
* chronić przed urazami,
e) schemat postępowania:
- usuń oparzonego z miejsca zagrożonego (izolacja od czynnika parzącego),
- postaraj się ustalić przyczynę oparzenia, jego rozległość, głębokość i rodzaj:

rys.2. Reguła dziewiątek użyteczna przy oszacowaniu rozległości oparzenia (dorosłego człowieka)
- dowiedz się czy oparzeniu nie uległy drogi oddechowe,
- wezwij Pogotowie ratunkowe jeśli oparzenie jest rozlegle,
- ochłodź oparzoną część ciała czystą wodą. jeśli zanurzenie w wodzie przez co najmniej 10 min. nie jest możliwe, polewaj wodą oparzona powierzchnie. Rób to delikatnie przez 10-20 min. Jeśli oparzenie jest rozlegle, przechłodzenie ratowanego może wywołać wstrząs - nie należy w tej sytuacji stosować ochłodzenia oparzonych powierzchni ciała,

tab.1. Stopnie oparzenia (biorąc pod uwagę głębokość)

- zdejmij odzież (starając się nie urazić oparzonej części ciała. Ubranie należy rozciąć. Jeśli oparzona jest ręka - zdejmij biżuterię zanim nastąpi obrzęk.
- po ochłodzeniu zaczekaj aż oparzona skóra wyschnie - następnie osłoń opatrunkiem (nie stosować materiałów np. waty, ligniny chusteczek higienicznych - trudno usunąć później ich włókienka),
- jeśli możesz unieruchomić oparzoną część ciała - to zrób to i chroń przed urazami,
- staraj się zapobiec wstrząsowi (jeśli ratowany nie doznał urazu kręgosłupa,ułóż go na płaskim podłożu z uniesionymi nogami 20-30 cm - okryj kocem.
- sprawdź czy ratowany oddycha jeśli nie to rozpocznij "sztuczne oddychanie" (patrz Instrukcja pkt. Brak oddechu),
- sprawdź czy ma wyczuwalne tętno i czy oddycha. Jeśli nie rozpocznij reanimację (patrz Instrukcja pkt. Brak tętna),
- jeśli ratowany ma pragnienie zwilż tylko jego usta wodą. Nie podawaj niczego doustnie.

bryg. inż Karol Pieśniak