Nowy podział administracyjny kraju pociągnął za sobą konieczność dokonania odpowiednich zmian w ustawie Prawo budowlane. Przepisami ustawy kompetencyjnej z dnia 24 lipca 1998 r. dokonano zmian głównie w rozdziale 8 ustawy Prawo budowlane, w którym określone zostały organy nadzory budowlanego i administracji architektoniczno-budowlanej oraz ich właściwości i kompetencje.

Nowelizacja przepisów Prawo budowlane wprowadziła podział organów administracji publicznej działającej w sferze budownictwa na organy administracji architektoniczno-budowlanej i organy nadzoru budowlanego. Pierwsze z nich to organy administracji architektoniczno-budowlanej, czyli te, które wydają pozwolenia na budowę, przyjmują zgłoszenia wykonania robót budowlanych, wydają pozwolenia na użytkowanie oraz przyjmują zawiadomienia o zakończeniu prowadzonych robót, prowadzą odpowiednie ewidencje, czyli faktycznie wykonują czynności ściśle administracyjne.

Organami administracji architektoniczno-budowlanej są starostowie (jako organy I instancji) oraz wojewodowie (jako organy II instancji, a także I instancji w sprawach określonych w ustawie). Należy podkreślić, że starosta będzie wykonywał, zadania administracji publicznej określone w ustawie Prawo budowlane, a zatem nie będzie to zadanie własne starosty, jako organu samorządu, a zadanie wykonywane w wyniku zapisu zawartego w ustawie Prawo budowlane. Organem odwoławczym od decyzji starosty jest wojewoda. Natomiast od decyzji wojewody, wydawanych w pierwszej instancji organem odwoławczym jest Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego. Zachowane zostają zatem dotychczasowe wydziały nadzoru budowlanego w urzędach wojewódzkich, a utworzone lub przekształcone na szczeblu powiatowym, z dotychczasowych urzędów rejonowych. Konieczna jest również zmiana nazewnictwa obecnych wydziałów nadzoru budowlanego na wydziały administracji architektoniczno-budowlanej.
Do wyłącznej kompetencji obu organów administracji architektoniczno-budowlanej I i II instancji będą należały wszystkie sprawy określone w Prawie budowlanym, a nie zastrzeżone do kompetencji organów nadzoru budowlanego, czyli m.in. wydawanie pozwoleń na budowę oraz przyjmowanie określonych w ustawie Prawo budowlane zgłoszeń.
Drugim pionem administracji publicznej wykonującym czynności związane z wykonywaniem prawa budowlanego są służby nadzoru budowlanego wykonujące wszystkie zadania z zakresu inspekcji i kontroli obiektów budowlanych oraz organów administracji architektoniczno-budowlanej. Tu organem I instancji jest powiatowy inspektor nadzoru budowlanego, a organem odwoławczym wojewoda działający przy pomocy wojewódzkiego inspektora nadzoru budowlanego. Podobnie, jak w przypadku administracji architektoniczno-budowlanej, w niektórych przypadkach organem pierwszej instancji jest wojewódzki inspektor nadzoru budowlanego i wówczas organem odwoławczym od jego decyzji jest Główny Inspektor nadzoru Budowlanego.
W gestii tych organów znajduje się wydawanie wszelkich nakazów i zakazów np. wstrzymanie budowy, rozbiórki.

Do właściwości powiatowego inspektora nadzoru budowlanego jako organu pierwszej instancji należą zadania i kompetencje, o których mowa w:

* art.48 (wydanie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego wybudowanego bez pozwolenia),
* art. 50 (wstrzymanie wykonywania robót budowlanych wykonywanych bez pozwolenia na budowę lub niezgodnie z pozwoleniem lub przepisami),
* art. 51 (nakaz wykonania przez inwestora określonych czynności związanych z niewłaściwym wykonywaniem robót budowlanych),
* art. 62 ust.3 (nakaz przeprowadzenia kontroli obiektu budowlanego lub jego części),
* art. 65 (kontrola utrzymania obiektów budowlanych),
* art. 66 (nakaz usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości w obiekcie budowlanym),
* art. 67 ust.1 (nakaz rozbiórki obiektu nieużytkowego lub niewykończonego nie nadającego się do odbudowy, remontu lub wykończenia),
* art. 68 (nakaz opróżnienia budynku bezpośrednio grożącego zawaleniem),
* art. 69 (nakaz usunięcia istniejącego zagrożenia w obiekcie budowlanym),
* art. 70 ust. 2 (przyjęcie zawiadomienia o stanie zagrożenia w obiekcie budowlanym),
* art. 74 (wyjaśnienie przyczyn katastrof budowlanych),
* art. 75 ust.1 pkt 3 lit.a) (przyjęcie zawiadomienia o katastrofie budowlanej),
* art. 76 i art. 78 (prowadzenie postępowań w sprawie katastrof budowlanych) art. 97 i (prowadzenie postępowań wyjaśniających i składanie wniosków o ukaranie z tytułu odpowiedzialności zawodowej w budownictwie),

Do właściwości wojewódzkiego inspektora nadzoru budowlanego jako organu pierwszej instancji należą zadania i kompetencje wyżej wymienione oraz sprawy, o których mowa w art. 82 ust. 3 i 4, czyli w których w zakresie administracji architektoniczno-budowlanej organem I instancji jest wojewoda.
Wojewódzki inspektor nadzoru budowlanego jest organem wyższego stopnia w stosunku do starosty oraz organem pierwszej instancji w sprawach obiektów i robót budowlanych:

* usytuowanych na terenie pasa technicznego, portów i przystani morskich, morskich wód wewnętrznych i morza terytorialnego, a także innych terenach przeznaczonych do utrzymania ruchu i transportu morskiego,
* hydrotechnicznych piętrzących, upustowych, regulacyjnych, melioracji podstawowych oraz kanałów i innych obiektów służących kształtowaniu zasobów wodnych i korzystaniu z nich, wraz z obiektami towarzyszącymi,
* dróg publicznych krajowych i wojewódzkich, wraz z obiektami i urządzeniami służącymi do utrzymania tych dróg i transportu drogowego, a w odniesieniu do dróg ekspresowych i autostrad - wraz z obiektami i urządzeniami obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek,
* lotnisk cywilnych wraz z obiektami i urządzeniami towarzyszącymi,
* służących celom wojskowym i innym dotyczącym obronności, na terenach zamkniętych,
* służących celom bezpieczeństwa oraz celom wojskowym jednostek organizacyjnych podległych ministrowie właściwemu do spraw wewnętrznych i ministrowie właściwemu do spraw administracji publicznej, na terenach zamkniętych.
Rada Ministrów może określić, w drodze rozporządzenia, także inne niż wymienione w ust.3 obiekty i roboty budowlane, w sprawach których organem pierwszej instancji jest wojewoda (wojewódzki inspektor nadzoru budowlanego).
Do zadań nadzoru budowlanego należy:
* kontrola przestrzegania i stosowania przepisów prawa budowlanego,
* kontrola działania organów administracji architektoniczno-budowlanej
* badania przyczyn powstawania katastrof budowlanych,
* współdziałanie z organami kontroli państwowej.